Nijerya’da hayalet kurum: Devlet “yok” diyor, kayıtlar “var”

Dosyanın ayrıntıları

Abuja'daki Federal Sekreterlik kompleksinde bir ofis. "PFIPC 01"den "PFIPC 07"ye kadar yedi resmî plaka; bunlardan biri 2024 model, kurşun geçirmez bir Lexus LX'e takılı. Devletin muhasebe sisteminde açılmış bir idari kod. Ulusal bütçede yaklaşık 1,3 milyar nairalık bir kalem.

Bir devlet kurumunu devlet kurumu gibi gösteren işaretlerin çoğu, Presidential Foreign Intervention Promotion Council'ın (PFIPC) dosyasında var. Eksik olan tek şey kurumun kendisi. Nijerya Cumhurbaşkanlığı'na göre mevcut yönetim altında böyle bir konsey yok ve başına kimse atanmadı.

Temsilciler Meclisi'nin Yusuf Gagdi başkanlığındaki soruşturma komitesi şimdi bu çelişkinin peşinde: Var olmadığı söylenen bir kurum, gerçek devlet dairelerinden gerçek onayları nasıl topladı?

"Böyle bir makam yok"

Cumhurbaşkanlığı'nın tavrı açık. Cumhurbaşkanı Bola Tinubu'nun Kurmay Başkanı (Chief of Staff) Femi Gbajabiamila imzasıyla 11 Haziran 2026'da yayımlanan açıklama, kendisini konseyin başında gösteren Prince Adeniyi Adeyemi hakkında iki şey söylüyordu: "Bu yönetim altında böyle bir makam bulunmuyor" ve "bu yönde hiçbir atama yapılmadı." Açıklama yabancı misyonları, finans kuruluşlarını ve güvenlik birimlerini de uyarıyordu.

Ama bütçe çoktan yazılmıştı. 31 Mart 2026'da yasalaşan 2026 bütçesinde, Cumhurbaşkanlığı başlığı altında "Presidential Economic Advisory Council/Presidential Foreign Intervention Promotion Council" (PEAC/PFIPC) adında birleşik bir kalem vardı. Kalemde yaklaşık 803 milyon naira personel, 200 milyon naira genel gider ve 300 milyon naira yatırım yer alıyordu; toplamı 1.302.978.784 naira. Yani Cumhurbaşkanlığı'nın "yok" dediği kurum, bu açıklamadan iki buçuk ay önce Cumhurbaşkanlığı'nın kendi bütçe başlığına girmişti.

Adeyemi geri adım atmadı. Abuja'da düzenlediği basın toplantısında açıklamaya itiraz etti. Konseyin Merkez Bankası'nda hesapları, Federal Sekreterlik'te ofisi ve Federal Kamu Hizmeti Başkanlığı'ndan 300'ü aşkın personel için onayı olduğunu söyleyip bağımsız bir soruşturma istedi.

Kalem var, para yok

Bütçe Ofisi'ne göre bu kalemden para çıkmadı. Genel Direktör Tanimu Yakubu 24 Temmuz'da komiteye konuştu. Anlattığına göre konsey personel gideri için 3,85 milyar naira istedi; ofis bu rakamı kabul etmedi ve tutarı yaklaşık 803 milyon naira olarak yeniden hesapladı. Harcama için gereken şartlar ise hiç tamamlanmadı. İşe alım ve maaş ödemesinden önce gereken mali onay (Financial Clearance) verilmedi, Ulusal Maaş, Gelir ve Ücret Komisyonu da kadro ve ücret yapısını onaylamadı. Kurumun hukuki durumu sorgulanmaya başlayınca, Bütçe Ofisi haziranda Maliye Bakanlığı'na ve Muhasebe Genel Müdürlüğü'ne bütün ödeme talimatlarını bekletmelerini bildirdi. Yakubu durumu tek cümleyle özetledi: "Tek bir kobo bile çekilmedi." (Kobo, nairanın yüzde biri.)

Haberin temel sınırı da bu: Bütçeye kalem konması, ödeme yapıldığı anlamına gelmiyor. Komitenin 2 Eylül tarihli ara raporu da ödeme yetkisi, nakit desteği ya da fiilî bir aktarım olup olmadığını henüz kendisi belirlemiş değil.

Asıl soru, kalemin bütçeye nasıl girdiği. İz bir yazıya çıkıyor.

Sahte yazı, gerçek cevap

7 Kasım 2024 tarihli ve Cumhurbaşkanlığı'ndan geliyormuş gibi görünen bir yazı, Federal Muhasebe Genel Müdürlüğü'nden konsey için idari kod istedi. Muhasebe Genel Müdürü Shamseldeen Ogunjimi 27 Temmuz'da komiteye bunu anlattı: Kod bütçeleme, muhasebe ve mali raporlamada kullanılmak üzere istenmişti. Ofis kodu oluşturdu, onayı Cumhurbaşkanlığı'na bildirdi ve Federal Başdenetçi'ye de bilgi verdi. Sonra başka talepler geldi: kendi muhasebesini yürütme statüsü, personel görevlendirmesi, Hazine Tek Hesabı ile döviz hesapları ve finansman onayları. Ogunjimi, idari onaylar verilmiş olsa da kuruma kamu parası aktarılmadığını vurguladı.

Cumhurbaşkanlığı'na göre ise o yazı oradan hiç çıkmadı. Komitenin ara raporuna göre yazıda adı geçen birim o biçimde yok, imzacı olarak gösterilen kişi de o görevde hiç çalışmamış. Yazıyı Cumhurbaşkanlığı ne yazmış ne de onaylamış.

Muhasebe Genel Müdürlüğü'nün cevabı ise gerçekti; kurum bunu komitede doğruladı. Daha çarpıcısı, yetkililer bu cevabın Adeyemi'ye verilmemesi ve doğrulanmış resmî bir kanaldan gönderilmesi gerektiğini kabul etti. Komite bunun nedenini araştırıyor: ihmal mi, yetersiz doğrulama mı, usullere uyulmaması mı, yoksa bilerek kolaylık sağlanması mı? Komite, hiçbir görevlinin dinlenmeden suçlu sayılmayacağının da altını çiziyor.

Şüpheli belgeler bu yazıyla sınırlı değil. Komitenin ön bulgularına göre Adeyemi'nin atama mektubu uydurma ve haksız yere Cumhurbaşkanlığı'na dayandırılmış. Kuruma yasal dayanak sağlamak için kullanıldığı belirtilen 24 Şubat 2026 tarihli "5 No'lu Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi" de komiteye göre gerçek değil.

Ofis, kadro, plaka

Kâğıt üzerindeki kurum zamanla fiziksel bir görünüm de kazandı. Ara rapora göre konsey, Federal Sekreterlik kompleksinde daha önce Federal Hükümet Genel Sekreterliği'ne verilmiş alanın bir bölümünü kullandı. Komiteye göre bu alanı Federal Kamu Hizmeti Başkanlığı'nın yasal bir tahsisi olmadan bazı görevliler kuruma açtı.

Farklı kademelerde yaklaşık 39 kişi kurumun personeli olarak gösterildi ya da tanıtıldı. Komite bu kişilerin nasıl işe alındığını, atama mektuplarını ve kimlik kartlarını kimin verdiğini, maaş ödenip ödenmediğini ve işe girmek için para veren olup olmadığını inceliyor. Kandırılanlarla bilerek katılanları ayıracağını söylüyor.

Plakalar belki de hikâyenin en somut parçası. Federal Karayolu Güvenliği Teşkilatı (FRSC), konseye yedi resmî plaka verdiğini komitede kabul etti. Teşkilat bunu yaparken konseyin sunduğu belgelere, internet sitesindeki bilgilere ve bildirdiği ofis adresine güvenmişti. Şasi numaraları doğrulanan araçlar 2024 model kurşun geçirmez bir Lexus LX, iki Toyota Land Cruiser ve dört Toyota Hilux'tu; yedisi de "PFIPC 01" ile "PFIPC 07" arasında plaka aldı. Komiteye göre bu onaylar yanıltıcı ya da uydurma belgeler üzerine verildi.

58 hesap, 400 milyon naira

Paranın izi henüz netleşmedi. Ara rapora göre Adeyemi'nin BVN'si (Nijerya'daki banka doğrulama numarası) ve diğer kimlik bilgileri üzerinden yaklaşık 58 banka hesabı kendisiyle bağlantılı. Bunların 30'dan fazlası yaklaşık dokuz kurum, şirket, vakıf ve benzeri yapı adına kullanılıyordu. Komite, bu hesapların ve yapıların hepsinin yasa dışı olduğu sonucuna varmadığını açıkça söylüyor. Kayıt belgeleri, gerçek faydalanıcılar, imza yetkileri ve hesap hareketleri hâlâ inceleniyor.

Ayrı bir şikâyette bir şirket, Adeyemi'ye genel direktör olarak verildiği söylenen resmî konutu yenileme ve döşeme işini alma vaadiyle Mayıs–Temmuz 2025 arasında yaklaşık 400 milyon naira ödediğini ileri sürüyor. Adeyemi'nin ise Bağımsız Yolsuzluk Uygulamaları Komisyonu'na (ICPC) bu paranın bir borç olduğunu söylediği bildiriliyor. Komite paranın gittiği hesapları, konutun durumunu ve bundan bir kamu görevlisinin yararlanıp yararlanmadığını araştırıyor. Komiteye göre cezai sorumluluğa ancak yetkili bir mahkeme karar verebilir.

"Yok" diyen imza

Dosyanın siyasi bir yanı da var. Adeyemi, Cumhurbaşkanlığı açıklamasını imzalayan Gbajabiamila'nın kuruluşa verilecek başlangıç hibesinden pay istediğini öne sürmüştü. Gbajabiamila bunu reddetti ve 15 milyar nairalık hakaret davası açtı. Komitenin ön bulgularına göre belgeler, Gbajabiamila'nın kuruluşa yetki verdiğini, onu onayladığını ya da faaliyetlerine katıldığını göstermiyor. Belgeler tersine, kaygılar ortaya çıktıktan sonraki bir gün içinde polisi, Ulusal Güvenlik Danışmanlığı'nı, Devlet Güvenlik Servisi'ni (DSS) ve Ekonomik ve Mali Suçlar Komisyonu'nu (EFCC) uyardığını gösteriyor. Komite, ön değerlendirmesinde bu adımları için onu takdir etti. ICPC de Gbajabiamila'yı Adeyemi'nin atamasıyla ilişkilendiren bir kanıt bulmadı.

Mahkeme kapısında

Adeyemi, 30 Eylül'de Abuja Federal Yüksek Mahkemesi'nde okunan sahtecilik ve kimliğe bürünme suçlamalarının sekizini de reddetti. Suçlamalardan biri, Cumhurbaşkanı Tinubu'nun kendisini atadığını gösteren ve Gbajabiamila imzalıymış gibi hazırlanmış bir atama mektubuyla ilgili. Polisin açtığı davayı Federal Başsavcılık devraldı. Mahkeme, kefalet talebi karara bağlanana kadar Adeyemi'nin Kuje Cezaevi'nde kalmasına hükmetti. Kefalet ve yargılama için 12–13 Ekim tarihleri belirlendi. Ortada bir mahkûmiyet kararı yok ve Adeyemi suçsuzluk karinesinden yararlanıyor.

Gerçek imzalar

Bütçeye kalem konmasıyla ödeme yapılması arasındaki fark, bu dosyanın temel sınırı. Ama belgelerin ortaya çıkardığı soru bundan daha büyük. Hukuki varlığı doğrulanmamış bir kuruma kod, ofis, plaka ve bütçe kalemi verilirken kim hangi kontrolü yaptı? Kalem bütçeye hangi aşamada, kimin talebiyle girdi ve onaylanırken nasıl incelendi? Bu kurumlardan herhangi biri, yazının gerçekten Cumhurbaşkanlığı'ndan çıkıp çıkmadığını kaynağına sorup doğruladı mı?

Her gerçek onay, bir sonraki başvuruda gösterilecek yeni bir meşruiyet belgesine dönüşmüş olabilir. FRSC'nin plakaları verirken kurumun bildirdiği ofis adresine de güvendiğini söylemesi, bu zincirin nasıl işleyebileceğini gösteriyor. Kapıyı sahte bir yazı aralamış olabilir; ama ardından gelen onayların önemli bir kısmında gerçek imzalar var.